Działanie substancji czynnych w doraźnym i przewlekłym leczeniu zaparć

Zaparcia to problem, który dotyka nawet co ósmego Polaka i potrafi skutecznie uprzykrzyć codzienne funkcjonowanie – nawet gdy pojawia się tylko od czasu do czasu [1]. W zależności od charakteru dolegliwości w leczeniu stosuje się różne substancje czynne, a wśród nich ważne miejsce zajmują sennozydy. Dowiedz się, jak działają i kiedy mogą stanowić rozwiązanie oraz jak radzić sobie z przewlekłymi zaparciami.

Czym są zaparcia i jak się je leczy?

Zaparcie definiuje się jako zbyt małą częstotliwość wypróżnień, któremu mogą towarzyszyć inne objawy, np. trudności z zapoczątkowaniem defekacji, konieczność nadmiernego parcia, uczucie niepełnego wypróżnienia czy oddawanie stolca o zbitej, suchej konsystencji [8,1]. Z tym problemem mierzy się nawet 30% populacji i mogą mieć one różną specyfikę [8].

Nawet ponad 90% przypadków stanowią zaparcia czynnościowe [2], czyli takie, które nie są spowodowane chorobą organiczną. Wśród nich wyróżnia się trzy główne typy: zaparcie z prawidłowym pasażem jelitowym, ze zwolnionym pasażem oraz zaburzenia defekacji wynikające z nieprawidłowej pracy mięśni dna miednicy i zwieraczy odbytu [2,3]. To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne, gdyż od mechanizmu powstawania zaparcia zależy to, jaka substancja czynna będzie najwłaściwsza w terapii.

W postępowaniu leczniczym stosuje się kilka grup środków przeczyszczających. Są to przede wszystkim: błonnik i środki pęczniejące, preparaty osmotyczne (m.in. makrogol), środki zmiękczające oraz substancje stymulujące, do których należą sennozydy i bisakodyl [2,3].  Różnią się od siebie zarówno mechanizmami działania, jak i czasem, w którym następuje efekt przeczyszczający.

Dlatego decyzja o tym, po co sięgnąć, zależy od nasilenia charakteru i czasu trwania zaparć. Warto poznać różnice między substancjami czynnymi, aby wiedzieć, po jaki preparat sięgnąć, wybierając spośród dostępnych bez recepty.

Zaparcia a sennozydy – czym są te substancje czynne?

Sennozydy to naturalne związki chemiczne, które należą do grupy glikozydów diantronowych, pochodnych antrachinonu. Pozyskuje się je przede wszystkim z liści senesu (Senna alexandrina Mill.) – rośliny stosowanej w tradycyjnej medycynie od stuleci, m.in. w krajach arabskich, w Chinach i w całej Azji [4].

Sennozydy charakteryzują się niską rozpuszczalnością w wodzie i niską biodostępnością [4]. Nie wchłaniają się w jelicie cienkim i nie są rozkładane przez ludzkie enzymy trawienne – docierają do jelita grubego w postaci niezmienionej. Dopiero tam stają się aktywne [4].

Spośród kilku znanych wariantów tych substancji największe znaczenie terapeutyczne mają sennozydy A i B [4].

Jak działają sennozydy na zaparcia? Dwa mechanizmy

Sennozydy są substancjami czynnymi ziołowych leków stosowanych przy zaparciach – dostępnych m.in. w formie ziół do zaparzania. Ich działanie jest precyzyjnie określone i dobrze udokumentowane naukowo. Oto, jak to wygląda ogólnym ujęciu.

• Zanim sennozydy zaczną działać, muszą dotrzeć do właściwego miejsca. Przechodzą przez żołądek i jelito cienkie w zupełnie niezmienionej postaci. Nie ulegają hydrolizie kwasowej w żołądku ani rozkładowi przez enzymy trawienne jelita cienkiego [4]. Nie wchłaniają się też w tym odcinku przewodu pokarmowego [4].
• Dopiero po dotarciu do jelita grubego bakterie jelitowe – przy udziale enzymu β-glukozydazy i reduktazy – przekształcają je w aktywny metabolit: reinoantron [4]. To ten związek odpowiada za efekt przeczyszczający.

Taki sposób aktywacji sprawia, że sennozydy działają selektywnie w miejscu, w którym jest to potrzebne, i wyjaśnia kontrolowany czas, w którym następuje wypróżnienie – wynoszący ok. 8–12 godzin od przyjęcia preparatu [4].

Skąd takie właściwości? Gdy spojrzy się uważniej na ten proces, można wyróżnić dwa odrębne mechanizmy, które mają znaczenie w leczeniu zaparć przy pomocy sennozydów.

Mechanizm motoryczny – wpływ na perystaltykę

Pierwszym efektem działania reinoantronu, który powstaje w efekcie przekształcenia sennozydów, jest jego oddziaływanie na ruchliwość jelita grubego. Stymuluje on skurcze propulsacyjne okrężnicy (przysuwające treść jelitową ku odbytowi), a jednocześnie hamuje skurcze stacjonarne (te, które spowalniają przepływ trawionego pokarmu) [3]. Efektami są przyspieszony pasaż treści jelitowej oraz zmniejszenie wchłaniania wody z jelita [4], dzięki czemu stolec szybciej przesuwa się ku wyjściu.

Mechanizm sekrecyjny – wpływ na wydzielanie płynów

Drugi mechanizm polega na tym, że reinoantron aktywuje makrofagi w błonie śluzowej okrężnicy, skłaniając je do wydzielania prostaglandyny E2 (PGE2). Ta z kolei działa jako czynnik regulujący pracę komórek nabłonkowych – obniża ekspresję białek kanałowych (akwaporyn) odpowiedzialnych za wchłanianie wody z jelita do krwi [4]. Reinoantron pobudza także aktywne wydzielanie chlorków i śluzu do światła jelita [3]. W rezultacie tych procesów w jelicie grubym gromadzi się więcej wody, a stolec ulega zmiękczeniu.

Oba mechanizmy – przyspieszenie przesunięcia się stolca ku wyjściu i jego zmiękczenie – wzajemnie się uzupełniają. To sprawia, że zaparcia są niwelowane skutecznie, ale nie gwałtownie.

Sennozydy a zaparcia: co mówią badania kliniczne?

Skuteczność sennozydów jest dobrze udokumentowana w literaturze naukowej. W przeglądzie systematycznym Rao i Brenner (2021), obejmującym badania z lat 2004–2020 i analizującym łącznie 41 randomizowanych badań klinicznych, te substancje uzyskały rekomendację stopnia A przy poziomie dowodów I – czyli najwyższą możliwą ocenę efektywności [5]. Warto wspomnieć, że spośród wszystkich środków przeczyszczających dostępnych bez recepty tylko sennozydy i makrogol osiągnęły tak wysoki poziom wiarygodności dowodów [5].

Ciekawe wnioski wynikają też z pracy opublikowanej w 2024 roku – opisie wyników randomizowanego, podwójnie zaślepionego badania wieloośrodkowego przeprowadzonego na 105 pacjentach w wieku 65 lat i starszych, którzy spełniali Kryteria Rzymskie IV odnośnie do zaparć [7]. Porównano w nim skuteczność sennozydów stosowanych samodzielnie z kombinacją sennozydów i bisakodylu. Okazało się, że sennozydy podawane samodzielnie były skuteczniejsze od połączenia obu substancji zarówno w zakresie nasilenia zaparcia, jak i jakości życia związanej z tą dolegliwością [7]. W grupie przyjmującej wyłącznie sennozydy rzadziej zachodziła konieczność zmniejszenia dawki z powodu działań niepożądanych – dotyczyło to 14,8% pacjentów wobec 33,3% w grupie kombinowanej [7]. Takie rezultaty pokazują, że właściwie dobrana dawka sennozydów może być nie tylko skuteczna, ale i dobrze tolerowana.

Kiedy sennozydy sprawdzają się przy zaparciach?

Sennozydy są wskazane w doraźnym leczeniu zaparć u osób powyżej 12. roku życia – i to właśnie określenie „doraźne” należy mocno podkreślić [3,5]. Skąd to ograniczenie? Wynika ono z mechanizmu działania tych substancji: silna stymulacja perystaltyki jest skuteczna w przypadku epizodycznego zaparcia. Eksperci jednak wskazują, że warto unikać stosowania środków o takich właściwościach przez dłużej niż miesiąc [5].

Ważne jest również to, że – zgodnie z zasadami postępowania w zaparciach – sięgnięcie po lek przeczyszczający powinno być poprzedzone próbą zmiany diety (zwiększenie podaży błonnika i spożycie odpowiedniej ilości płynów [8]) i włączenia łagodniejszych środków, np. pęczniejących [3]. Jeśli natomiast zaparcia wracają regularnie, konieczna jest konsultacja lekarska w celu ustalenia ich przyczyny.

Przewlekłe zaparcia – jakie substancje czynne są stosowane?

Gdy zaparcia są nawracającym problemem, który trwa tygodniami lub miesiącami, podejście do leczenia powinno być inne. W takim przypadku środki stymulujące, jak sennozydy nie mogą być rozwiązaniem długoterminowym. Zgodnie z aktualnymi rekomendacjami gastroenterologicznymi substancją czynną pierwszego wyboru przy przewlekłych zaparciach jest makrogol (polietylenoglikol, PEG) [2,5].

Makrogol a zaparcia przewlekłe – właściwości

Makrogol działa zupełnie inaczej niż sennozydy – fizykalnie i osmotycznie. Jest polimerem, który wiąże cząsteczki wody i zatrzymuje je w świetle jelita. W efekcie jego obecności stolec ulega zmiękczeniu i zwiększeniu objętości, a to wtórnie pobudza naturalną perystaltykę poprzez rozciągnięcie ścian jelita [5].

Właśnie dlatego działanie makrogolu uznaje się za mechaniczne, a nie farmakologiczne. Preparaty zawierające tę substancję nie stymulują chemicznie błony śluzowej ani układu nerwowego jelita – po prostu zmieniają właściwości fizykalne treści jelitowej [6].

To sprawia, że makrogol może być stosowany nawet dłużej, bez ryzyka przyzwyczajenia organizmu czy osłabienia naturalnej motoryki jelit. Z tego względu ta substancja ma najwyższy profil bezpieczeństwa spośród stosowanych środków przeczyszczających [3].

Skuteczność makrogolu potwierdzono w licznych badaniach klinicznych [5]. Wskazują one m.in., że efekt terapeutyczny utrzymuje się przy długotrwałym stosowaniu – nawet przy przyjmowaniu przez okres do dwóch lat [2]. Trzeba jednak pamiętać, że efekt po przyjęciu tej substancji pojawia się później niż po sennozydach – to zwykle 24–48 godzin [2,6].

Zaparcia doraźne czy przewlekłe? Dobór substancji czynnej ma znaczenie

Jak skutecznie leczyć zaparcia? Nie ma uniwersalnej substancji czynnej, która sprawdzi się w każdym przypadku, a do wyboru preparatu należy podejść z rozwagą i świadomie. Decyzja zależy przede wszystkim od tego, jak często problem się pojawia, jak długo trwa i jakie ma podłoże.

Jak pokazują badania, przy sporadycznych zaparciach, gdy potrzebna jest szybka i skuteczna pomoc, doraźnym rozwiązaniem mogą być sennozydy. Natomiast przy nawracających lub przewlekłych dolegliwościach lepszym wyborem bywa makrogol, którego mechanizm działania pozwala na długotrwałe stosowanie bez ryzyka osłabienia naturalnych funkcji jelit [2,5].

Warto przy tym pamiętać, że regularnie pojawiające zaparcia zawsze powinny skłonić do konsultacji z lekarzem. Mogą być objawem innej choroby wymagającej diagnostyki – i to właśnie lekarz, po zebraniu wywiadu i ewentualnym przeprowadzeniu badań, wskaże najwłaściwsze postępowanie.