Co na kleszcze – kompleksowy przewodnik po repelentach i metodach ochrony

Wraz z nadejściem cieplejszych miesięcy coraz chętniej spędzamy czas na świeżym powietrzu. Jednak okres wiosenno-letni to także czas, w którym jesteśmy narażeni na ukąszenie kleszcza. Skuteczna ochrona przed kleszczami opiera się przede wszystkim na profilaktyce. Zapobieganie ukłuciom jest bowiem zdecydowanie łatwiejsze niż walka ze skutkami chorób odkleszczowych. Co na kleszcze sprawdzi się najlepiej? Jaki preparat wybrać i jak prawidłowo go stosować?

Dlaczego ochrona przed kleszczami jest kluczowa?

Kleszcz pospolity (Ixodes ricinus) to pajęczak, który może przenosić groźne patogeny. Skuteczna ochrona przed kleszczami jest ważna, ponieważ ukąszenie kleszcza może prowadzić do takich chorób odkleszczowych jak borelioza czy kleszczowe zapalenie mózgu (KZM). Borelioza może natomiast stać się przyczyną powikłań neurologicznych i schorzeń w obrębie stawów. Kleszczowe zapalenie mózgu to z kolei choroba układu nerwowego o podłożu wirusowym.

Skuteczne repelenty chemiczne – jakie substancje wybierać?

W aptekach i drogeriach znajdziemy preparaty na kleszcze z repelentami, czyli chemicznymi lub naturalnymi środkami odstraszającymi owady poprzez oddziaływanie na ich receptory węchowe. Co odstrasza kleszcze?

DEET – najsilniejsza substancja odstraszająca

N,N-Dietylo-m-toluamid (DEET) to jeden z najpopularniejszych repelentów stosowanych w środkach ochrony przed owadami. Produkty z DEET dostępne są w różnych stężeniach – od niskich stężeń na poziomie 10%, po wysokie, sięgające 50%. Spraye na kleszcze o wysokim 50-procentowym stężeniu DEET mogą zapewniać ochronę przez dłuższy czas, ale powinny być stosowane z dużą ostrożnością. Są one zalecane wyłącznie osobom powyżej 18 roku życia i bezwzględnie zakazane dla noworodków i niemowląt. W przypadku starszych dzieci, w zależności od wieku, możemy stosować preparaty z DEET o stężeniu 10-30%.

Ikarydyna – bezpieczna alternatywa dla DEET

Ikarydyna w przeciwieństwie do DEET jest bezwonna i nie działa drażniąco na skórę, dlatego uznawana jest za bezpieczniejszą alternatywę. Jest dostępna w różnych stężeniach i może zapewnić kilkugodzinną (7-8 godzin) ochronę przed owadami. Może być stosowana także w pomieszczeniach. Nie uszkadza tworzyw sztucznych czy syntetycznych tkanin. Jest również uważana za potencjalnie bezpieczną dla kobiet w ciąży i karmiących piersią, a także dla dzieci powyżej 2. roku życia.

IR3535 – łagodny środek dla wrażliwych

Kolejną, często wykorzystywaną substancją aktywną w repelentach, jest IR3535, czyli etylo butyloacetyloaminopropionian (EBAAP). Stosuje się ją do odstraszania zarówno kleszczy, jak i komarów, meszek, much, a nawet os. W preparatach na komary i kleszcze w Polsce najczęściej występuje w stężeniu od 7 do 20%. W wysokim stężeniu może zachowywać właściwości ochronne nawet do 12 godzin. IR3535 uznaje się za substancję o wysokim profilu bezpieczeństwa i wykorzystuje w produktach przeznaczonych dla osób z alergiami oraz dla dzieci.

Co na kleszcze dla dzieci i niemowląt?

W przypadku niemowląt najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest stosowanie ochrony mechanicznej, np. moskitier czy ubranek chroniących skórę. W sklepach znajdziemy również spraye na kleszcze dla dzieci na bazie olejków eterycznych o zapachu odstraszającym kleszcze. Niektóre z nich można stosować już od 1. czy 2. miesiąca życia. Dla dzieci od 1. roku życia dostępne są środki ochrony z niskimi stężeniami IR3535. Od 2. roku życia z kolei możemy korzystać z przeznaczonych dla dzieci w tym wieku preparatów z ikarydyną lub DEET.

Permetryna – profesjonalna ochrona odzieży i sprzętu

Permenrtyna jest środkiem owadobójczym. Działa więc inaczej niż repelenty. Podczas gdy preparaty odstraszające kleszcze mają zniechęcić pajęczaki do kontaktu ze skórą człowieka lub sprawić, że staniemy się dla nich „niewidzialni” (a raczej „niewyczuwalni”), permenrtyna może eliminować kleszcze w momencie zetknięcia się pasożyta z pokrytą nią powierzchnią. Najczęściej stosuje się ją do impregnacji odzieży, butów, moskitier, namiotów czy sprzętu turystycznego. Należy jednak pamiętać o bezwzględnym zakazie stosowania permenrtyny bezpośrednio na skórę.

Domowe sposoby na kleszcze – fakty i mity

W internecie można znaleźć różne porady sugerujące, że przed ukąszeniem przez kleszcza uchroni nas chociażby picie ziół, jedzenie czosnku czy przyjmowanie suplementów. Jednym z popularnych mitów jest przekonanie, że witamina B zmienia zapach skóry i w ten sposób działa odstraszająco na pasożyty. Tymczasem badania nie potwierdzają, jakoby suplementacja witaminą B rzeczywiście miała chronić przed kleszczami.

Naturalne repelenty – siła olejków eterycznych

W aptekach i drogeriach oferowane są również preparaty na kleszcze o naturalnych składach. Najczęściej wykorzystywaną w nich substancją jest citriodiol (PMD) pozyskiwany z eukaliptusa cytrynowego. Warto jednak wiedzieć, że naturalne środki mogą działać krócej niż preparaty zawierające DEET czy ikarydynę, dlatego wymagają częstszej aplikacji.

Ponadto w domowej profilaktyce często wykorzystuje się olejki eteryczne. Czego nie lubią kleszcze? Do odstraszania kleszczy stosuje się olejki: lawendowy, goździkowy, z drzewa herbacianego czy geraniowy. Pamiętajmy, że olejki eteryczne są mocno skoncentrowane i nie należy nakładać ich na skórę bez wcześniejszego rozcieńczenia.

Jak prawidłowo stosować preparaty na kleszcze?

Niezależnie od tego, na które preparaty na kleszcze się zdecydujemy, musimy mieć na względzie bezpieczeństwo ich stosowania. Co więcej, sposób aplikacji może wpłynąć również na ich skuteczność. Przede wszystkim należy stosować się do zaleceń producenta. Niektórych preparatów na kleszcze nie należy nakładać bezpośrednio na skórę. Należy spryskać nimi dłonie, a dopiero później wsmarować je w skórę. Inne nakłada się na odsłonięte partie ciała, a także – w razie potrzeby – na ubrania, zwłaszcza na nogawki, rękawy czy skarpety.

Spreje na kleszcze należy rozpylać z odpowiedniej odległości tak, by unikać kontaktu z oczami, ustami i podrażnioną skórą.

U dzieci repelenty powinny być nakładane przez dorosłych z pominięciem dłoni, aby preparat nie został przypadkiem przeniesiony do ust.

Kolejną kwestią jest stosowanie środków na kleszcze z kosmetykami. Jeżeli stosujemy ochronę przeciwsłoneczną, najpierw należy nałożyć krem z filtrem UV, a dopiero po jego wchłonięciu zastosować preparat na kleszcze. Odwrotna kolejność może osłabić jego działanie.

Należy także pamiętać, że repelenty mają ograniczony czas działania i ich skuteczność zmniejsza się wraz z jego upływem. Efektywność środków może osłabić również spocenie się czy kontakt z wodą. W takich sytuacjach konieczne jest ponowne nałożenie preparatu. Jednocześnie jednak powinniśmy się stosować do wytycznych producenta odnośnie do częstotliwości i liczby aplikacji w ciągu dnia.

Mechaniczne metody ochrony – ubiór i zachowanie w terenie

Oprócz stosowania preparatów na kleszcze dla ludzi, bardzo ważnym elementem profilaktyki są mechaniczne metody ochrony. Odpowiedni ubiór może znacząco zmniejszyć ryzyko przedostania się pasożyta na skórę. Kleszcze najczęściej bytują w wysokich trawach, zaroślach i przy leśnych ścieżkach, dlatego do kontaktu z nimi może dojść np. podczas spacerów, zbierania grzybów czy przebywania na łąkach. Stąd też w takich sytuacjach najlepiej jest wkładać spodnie z długimi nogawkami (dobrze włożyć je w skarpety), zakryte buty oraz koszulki z długim rękawem.

Znaczenie ma także kolor odzieży. Na jasnych ubraniach łatwiej będzie nam zauważyć pajęczaka, zanim ten zdąży wbić się w skórę. Mechaniczna ochrona przed pajęczakami jest szczególnie ważna w przypadku dzieci, które podczas zabawy mogą nie zwracać uwagi na kleszcze.

Preparaty na kleszcze dla kobiet w ciąży i karmiących

Co na kleszcze w ciąży? W okresie ciąży i karmienia piersią ochrona przed chorobami odkleszczowymi jest niezwykle istotna. Z drugiej strony należy unikać również niepotrzebnej ekspozycji na silne substancje chemiczne. Zalecane jest więc w pierwszej kolejności stosowanie metod mechanicznych, a następnie dokładne sprawdzanie skóry po powrocie z miejsc, w których mogą bytować kleszcze. Jeżeli to konieczne, można zastosować łagodniejsze preparaty na kleszcze, np. z IR3535 lub ikarydyną.

Co zrobić po powrocie z lasu?

Jednym z najważniejszych elementów profilaktyki jest właściwe postępowanie po powrocie ze spaceru, ponieważ żaden preparat nie daje nam stuprocentowej gwarancji ochrony. Kleszcze często wędrują po skórze i ubraniu przez dłuższy czas, zanim wkłują się w skórę, dlatego szybko wykonana kontrola może zapobiec ukąszeniu lub umożliwić jego wczesne usunięcie. Szybkie usunięcie kleszcza zmniejsza ryzyko zakażenia patogenami.

Po każdym pobycie w lesie, parku czy na łące należy dokładnie obejrzeć całe ciało, zwracając szczególną uwagę na miejsca wilgotne i ciepłe, np. pachwiny, zgięcia kolan, okolice pasa, kark, skórę głowy czy przestrzenie za uszami. Ubrania, jeśli jest to możliwe, warto wyprać w wyższej temperaturze.

Jeżeli zauważymy pasożyta na skórze, należy go jak najszybciej usunąć. Najlepiej zrobić to przy pomocy przeznaczonych do tego narzędzi. W kolejnych dniach po wyjęciu kleszcza trzeba obserwować miejsce ukłucia pod kątem pojawienia się rumienia wędrującego jako objawu zakażenia boreliozą.

FAQ Najczęściej zadawane pytania

• Jaki zapach najbardziej odstrasza kleszcze?

Wśród zapachów odstraszających kleszcze najczęściej wymienia się mieszanki olejków z trawy cytrynowej i tymianku, olejek goździkowy, tymiankowy, cedrowy, lawendowy oraz olejek z eukaliptusa cytrynowego.

• Czy spray na komary działa również na kleszcze?

Niektóre preparaty na komary działają również na kleszcze. Taki środek może zawierać np. DEET, ikarydynę lub IR3535.

• Jaki preparat na kleszcze dla niemowląt jest najbezpieczniejszy?

W przypadku niemowląt najlepiej stosować środki ochrony mechanicznej. Można też stosować wybrane preparaty z IR3535 lub bazujące na olejkach eterycznych, pod warunkiem, że są one przeznaczone dla tak małych dzieci.

• Czy istnieją opaski na kleszcze, które naprawdę działają?

Opaski na kleszcze można traktować jako środki wspomagające ochronę. Nie zastąpią one jednak klasycznych preparatów na kleszcze.

• Czy wysokie stężenie DEET jest szkodliwe dla ludzi?

Wysokie stężenie DEET może być szkodliwe w przypadku niewłaściwego stosowania preparatu, długotrwałej ekspozycji lub jego spożycia. Stosowanie środków o stężeniu powyżej 30% może zwiększać ryzyko podrażnienia skóry i reakcji alergicznych.

Co na kleszcze? Podsumowanie

Skuteczna ochrona przeciw kleszczom musi składać się z kilku elementów. Stosowanie sprawdzonych repelentów, odpowiednia odzież oraz sprawdzanie skóry po każdym powrocie ze spaceru mogą pomóc nam uchronić się przed groźnymi chorobami przenoszonymi przez kleszcze, takimi jak borelioza czy kleszczowe zapalenie mózgu. Dlatego przed planowanym wyjazdem na łono natury warto skompletować własny zestaw ochronny, w którym znajdzie się spray na kleszcze oraz akcesoria do bezpiecznego usuwania kleszczy.