Astygmatyzm – przyczyny, objawy i nowoczesne metody korekcji wzroku

Astygmatyzm to powszechna wada wzroku wynikająca z nieregularnego kształtu rogówki lub soczewki oka. W przeciwieństwie do krótkowzroczności czy nadwzroczności astygmatyzm powoduje zniekształcenie i rozmycie obrazu, niezależnie od odległości. Czym dokładnie jest astygmatyzm, jakie są jego najczęstsze objawy, skąd się bierze i jak można skorygować tę wadę?

Co to jest astygmatyzm i na czym polega?

Astygmatyzm to jedna z częściej występujących wad refrakcji oka, określana również jako niezborność. Nie jest chorobą, a nieprawidłowością w budowie elementów oka odpowiedzialnych za załamywanie światła. Najczęściej dotyczy rogówki, rzadziej zaś soczewki oka.

W prawidłowo zbudowanym oku powierzchnia rogówki ma niemal idealnie kulisty kształt, dzięki czemu promienie świetlne wpadające do oka załamują się równomiernie i skupiają w jednym punkcie w siatkówce. Pozwala to uzyskać wyraźny, ostry obraz. W przypadku astygmatyzmu powierzchnia rogówki lub soczewki jest nieregularna i kształtem bardziej przypomina piłkę do rugby. Taka asymetria sprawia, że promienie światła załamują się w różnych płaszczyznach i ogniskują w kilku punktach, zamiast w jednym. W efekcie obraz docierający do siatkówki jest rozmyty lub zniekształcony.

Astygmatyzm oka może mieć różne nasilenie, które mierzone jest w dioptriach cylindrycznych. Jego dokładną charakterystykę określa także tzw. oś astygmatyzmu, czyli kierunek największej nieregularności rogówki.

Najczęstsze objawy astygmatyzmu

Osoba z astygmatyzmem może doświadczać problemów z widzeniem szczegółów zarówno z bliska, jak i z daleka. Charakterystyczne dla tej wady wzroku jest to, że obraz staje się zniekształcony, ale może też być rozmyty. W takim wypadku proste linie wydają się lekko falować, a kontury przedmiotów stają się niewyraźne. W związku z tym, że oczy nieustannie próbują kompensować nieprawidłowe ogniskowanie światła, może pojawić się nadmierne napięcie oka. To zaś może wywoływać szereg dolegliwości towarzyszących. Niestety wiele z nich bywa bagatelizowanych lub przypisywanych zwykłemu zmęczeniu. Zdarza się również, że, poprzez podobne objawy, astygmatyzm bywa mylony z zespołem suchego oka.

Jak widzi osoba z astygmatyzmem?

U osób cierpiących na astygmatyzm promienie światła ogniskują się w kilku punktach, zamiast w jednym. Skutkuje to rozmytym obrazem i widzeniem zniekształconych konturów przedmiotów, bez względu na ich odległość. Co więcej, osoby z astygmatyzmem często doświadczają trudności z odczytywaniem drobnego tekstu czy rozpoznawaniem szczegółów na ekranie. Problematyczne może być dla nich także widzenie po zmroku, a także przy świetle lamp ulicznych i reflektorów. Ich światło może wydawać się rozproszone i tworzyć smugi świetlne lub typowe dla tej wady „gwiazdki”.

Bóle głowy i zmęczenie oczu

Astygmatyzm może również wywoływać nawracające bóle głowy oraz uczucie zmęczenia oczu. Kiedy nasze oko nieustannie próbuje wyostrzyć obraz, odpowiedzialne za akomodację mięśnie pracują intensywniej. Ich długotrwały wysiłek może prowadzić do przeciążenia aparatu wzrokowego i może powodować napięcie wokół oczu oraz bóle zlokalizowane w okolicach czoła i skroni. Charakterystycznym symptomem astygmatyzmu jest także mrużenie oczu.

Przyczyny powstawania astygmatyzmu

Najczęstszą przyczyną powstawania astygmatyzmu jest czynnik genetyczny. Często wada ta ma charakter wrodzony i jest dziedziczona. Z reguły występuje więc u kilku członków rodziny. Nieprawidłowy kształt rogówki rozwija się już na wczesnym etapie życia i może towarzyszyć nam od dzieciństwa, chociaż nie zawsze od razu daje wyraźne objawy.

Niemniej jednak istnieje także astygmatyzm nabyty. Do jego powstawania mogą przyczynić się blizny po zabiegach chirurgicznych oraz różnego rodzaju urazy mechaniczne czy schorzenia rogówki, jak na przykład stożek rogówki.

Rodzaje astygmatyzmu i ich specyfika

Astygmatyzm może przyjmować różną postać. Podstawowy podział obejmuje astygmatyzm regularny i nieregularny. W astygmatyzmie regularnym krzywizna rogówki jest nierówna, ale zmienia się w sposób uporządkowany. Oznacza to, że w oku istnieją dwie główne osie rogówki. Jedna z nich jest bardziej stroma, a druga bardziej płaska. Są one ustawione względem siebie pod kątem prostym. Astygmatyzm nieregularny jest rzadszy i bywa bardziej skomplikowany. W tym przypadku powierzchnia rogówki jest zdeformowana w sposób nieregularny, dlatego nie da się wyznaczyć dwóch wyraźnych osi krzywizny.

Astygmatyzm bywa klasyfikowany także w zależności od współistniejących wad refrakcji. Na tej podstawie wyróżniamy astygmatyzm krótkowzroczny, nadwzroczny oraz mieszany. W astygmatyzmie krótkowzrocznym przynajmniej jedna z osi ogniskowania znajduje się przed siatkówką, w astygmatyzmie nadwzrocznym z kolei sytuacja jest odwrotna. A zatem jedna lub obie linie ogniskowe znajdują się za siatkówką. W pierwszym przypadku pacjent ma problem z wyraźnym widzeniem obiektów odległych, w drugim trudności z widzeniem przedmiotów, które znajdują się blisko. Najbardziej złożoną postacią astygmatyzmu jest astygmatyzm mieszany, w którym jedna oś ogniskuje obraz przed siatkówką, a druga za nią, wywołując największe zaburzenia ostrości widzenia.

Diagnostyka i test na astygmatyzm

Rozpoznanie astygmatyzmu wymaga przeprowadzenia specjalistycznych badań okulistycznych, za sprawą których można dokładnie ocenić sposób załamywania światła w oku oraz krzywiznę rogówki. Diagnoza zwykle rozpoczyna się od szczegółowego wywiadu dotyczącego jakości widzenia, odczuwanych dolegliwości oraz występowania wad wzroku w rodzinie. Następnie przeprowadza się badania, które pozwalają określić wielkość wady oraz kierunek nieregularności rogówki.

Jedno z podstawowych badań stanowi autorefraktometria. Jest to komputerowy pomiar refrakcji oka, który polega na analizie sposobu odbicia promienia światła od struktur oka. Badanie to pozwala wstępnie ocenić obecność wady oraz oszacować jej wielkość (wartość cylindra oraz jego oś).

Kolejnym ważnym elementem diagnostyki jest keratometria, która umożliwia dokładny pomiar krzywizny rogówki. Za sprawą tego badania można m.in. określić stopień nieregularności powierzchni rogówki.

W diagnostyce astygmatyzmu stosuje się także testy subiektywne. Jednym z najbardziej znanych jest tzw. test tarczy zegara. Polega on na obserwacji grafiki przypominającej tarczę zegara, złożonej z promieniście rozchodzących się linii. U osób z astygmatyzmem część z nich może wydawać się wyraźna, inne zaś będą rozmyte lub pogrubione.

Jak leczyć astygmatyzm i korygować wzrok?

„Leczenie” astygmatyzmu polega na korygowaniu sposobu załamywania światła, tak by obraz ponownie prawidłowo ogniskował się na siatkówce. Dobór odpowiedniej formy korekcji zależy od wielu czynników, takich jak stopień i oś astygmatyzmu oczu, wiek pacjenta czy ogólny stan zdrowia oczu. Najczęściej jednak stosuje się okulary lub soczewki kontaktowe. W wybranych przypadkach możliwe jest również trwałe skorygowanie wady za pomocą zabiegów chirurgicznych.

Okulary cylindryczne i soczewki toryczne

Okulary cylindryczne mają specjalne szkła o różnej mocy optycznej w poszczególnych osiach. Dzięki temu kompensują nierówną krzywiznę rogówki i sprawiają, że promienie świetlne skupiają się w jednym punkcie w siatkówce. Ich dobór musi być przeprowadzony przez okulistę lub optometrystę na podstawie szczegółowych badań.

Alternatywą dla okularów mogą być soczewki toryczne. Ich specjalna konstrukcja pozwala na stabilne ustawienie soczewki na oku w określonej pozycji. Soczewki toryczne zapewniają szerokie pole widzenia. Są wygodne w codziennym użytkowaniu i chętnie wybierane chociażby przez osoby aktywne fizycznie.

Laserowa korekcja wzroku i metody chirurgiczne

W laserowej korekcji wzroku przy astygmatyzmie wykonuje się zabiegi polegające na precyzyjnym modelowaniu powierzchni rogówki przy zastosowaniu lasera, takie jak LASIK i PRK. Warto jednak wiedzieć, że nie każda osoba z astygmatyzmem kwalifikuje się do takiego zabiegu.

W wybranych sytuacjach wykonuje się także zabiegi chirurgiczne, np. implantację soczewek wewnątrzgałkowych lub modelowanie rogówki. Metody te mogą być wykorzystywane przy poważniejszych wadach wzroku lub wtedy, gdy standardowa korekcja optyczna zawodzi.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

• Czy astygmatyzm można wyleczyć domowymi sposobami?

Nie. Astygmatyzm jest wadą budowy oka, dlatego nie można wyleczyć go domowymi sposobami, suplementami na oczy czy ćwiczeniami. Wada może być korygowana okularami cylindrycznymi, soczewkami torycznymi, a w wybranych przypadkach również zabiegami laserowej korekcji wzroku.

• Czy dzieci mogą nosić soczewki na astygmatyzm?

Astygmatyzm u dzieci może mieć różny charakter, jednak w wielu przypadkach dzieci mogą korzystać z soczewek kontaktowych przeznaczonych do korekcji tej wady. Decyzja o ich stosowaniu może zależeć jednak od wieku dziecka czy stopnia astygmatyzmu.

• Czy astygmatyzm pogarsza się z wiekiem?

U większości osób astygmatyzm nie pogłębia się z biegiem lat. Niemniej jednak jego parametry mogą nieznacznie zmieniać się z wiekiem. Stąd też tak ważne jest wykonywanie regularnych badań wzroku.

• Czy praca przy komputerze pogłębia astygmatyzm?

Nie, praca przy komputerze nie wpływa na stopień zaawansowania wady. Długotrwała praca przy monitorze może jednak nasilać objawy zmęczenia wzroku i wywoływać np. suchość oczu, pieczenie czy uczucie napięcia wokół oczu. W takich sytuacjach pomocne mogą być regularne przerwy w pracy czy stosowanie kropli nawilżających do oczu.